Wpływ rodziny na rozwój dziecka

Chciałabym przedstawić część teoretyczną mojej pracy dyplomowej. "Profilaktyka i Terapia Trudności Wychowawczych-Pomoc Dziecku i Rodzinie" to kierunek, który ukończyłam w czerwcu tego roku na Akademii Pedagogiki Specjalnej w Warszawie.
Temat dotyczył rozwoju dziecka w rodzinie z problemem alkoholowym.
Praca powstała na podstawie badań, jednego z wychowanków naszego Ośrodka.

Poniżej przedstawiam pierwszą część pracy
O tym jak duży wpływ na wszechstronny rozwój dziecka ma rodzina nie trzeba nikogo przekonywać.
Maria Przetacznik-Gierowska i Ziemowit Włodarski podają pewne wspólne cechy funkcjonalne, charakterystyczne dla wszystkich stadiów wychowania w rodzinie i dla całokształtu jej działalności wychowawczej wobec dzieci:

  • Rodzina zaspokaja podstawowe biologiczne i psychologiczne potrzeby dziecka, takie jak potrzebę bezpieczeństwa, zależności ,miłości. Kształtuje zarazem nowe potrzeby poznawcze, emocjonalne i społeczne; potrzebę życzliwości, uznania, zaspokojenia ciekawości, samo urzeczywistnienia i wiele innych.
  • Rodzina przekazuje dziecku dorobek kulturowy społeczeństwa, pośredniczy w nadawaniu przez dziecko znaczenia przedmiotom i zjawiskom z otoczenia oraz większości bodźców zewnętrznych.
  • Rodzice i inni członkowie rodziny dostarczają dziecku modeli osobowych i wzorców zachowań w konkretnych sytuacjach życia codziennego.
  • Rodzice i inni członkowie rodziny przekazują dzieciom określony system wartości i norm społecznych.
  • Rodzina stanowi teren socjalizacji dziecka: przyjmowanie przez nie zadań i obowiązków wykraczających poza jego osobiste potrzeby i interesy, współdziałania w grupie, pełnienia ról społecznych.
  • Rodzina jest dla dziecka polem doświadczalnym, na którym wypróbowuje ono swe siły i możliwości, znajdując oparcie i punkt odniesienia (wzorce) w rodzicach i innych członkach rodziny; na ich wsparcie może zawsze liczyć.1

    A oto, co na temat rodziny pisze Zbigniew Tyszka.
    Rodzina jest małą, ale zawsze skomplikowaną strukturą społeczną, uwikłaną w liczne procesy i posiadającą wiele aspektów.

    Istotną rolę w jej przeobrażeniach odgrywają makro procesy zewnętrzne, pozostające z nią w sprzężeniu zwrotnym i powiązane zarazem z przekształcającą się makrostrukturą społeczeństwa.

    U podstaw tego całego dynamiczno-strukturalnego kompleksu leży rozwój społeczeństwa globalnego, warunkujący przekształcenie układu klas i warstw społecznych, ugrupowań społeczno-zawodowych oraz środowisk (typu: wieś-miasto- region uprzemysłowiony itp.).

    Przemianom tym towarzyszą jednocześnie lub z niewielkim opóźnieniem występujące procesy dezintegracji oraz reintegracji rodziny. Oddziaływania zewnętrzne dezintegrują istniejący, tradycyjny system rodziny oraz systemy rodzinne oparte na przemijającym lub zmieniającym się układzie makro- strukturalnym społeczeństwa.

    Następnie w nowych warunkach społecznych na skutek uruchamiających się procesów reintegracyjnych powstają zmodernizowane systemy rodzinne lub nowe kategorie rodzin, adekwatne do zmienionych warunków zewnętrznych.

    Proporcje procesów dezintegracyjnych i integracyjnych kształtują się w zależności od momentu i tempa przemian oraz stopnia ich burzliwości i konfliktowości.

    W oparciu o reguły powyższego schematu funkcjonującego rodzina podlega zewnętrznie uwarunkowanym przeobrażeniom, ale przy udziale uruchamianych swych wewnętrznych mechanizmów.2

    O rodzinie jako systemie ciekawie też pisze Tomasz Biernat.3 Proponuje, by spojrzeć na rodzinę jak na funkcjonujący system, który określa (za Bertalanffym) jako zespół wzajemnie na siebie oddziałujących elementów. Ów system tworzą członkowie rodziny oraz wszystko to, co między nimi zachodzi.
    Podstawowymi elementami tego systemu są:

  • struktura rodziny,
  • role rodzinne, czyli powtarzające się wzory interakcji w rodzinie; dzięki nim określa się odpowiednie i nieodpowiednie zachowania dla każdej osoby w rodzinie; w diagnostyce i terapii rodzin w ujęciu systemowym, badania mówią o zdrowych i chorych rodzinach, które mogą wpływać konstruktywnie lub destruktywnie na funkcjonowanie rodziny oraz poszczególnych jej członków (np. "hiperkrytyczna matka", "agresywny ojciec"); role poszczególnych członków rodziny mogą się dopełniać (np. kłótliwa żona-ustępujący mąż), mogą mieć charakter kompensacyjny - uzupełnianie braku lub niedoboru, niwelacja zaburzenia, substytucja; każda rola jest ważna, ma swoje zadanie, pełni w systemie określoną funkcję służącą podtrzymaniu systemu,
  • reguły rodzinne, które stanowią świadome i nieświadome zasady zachowań, powinności, obowiązki (normy zachowań); uznają je wszyscy członkowie rodziny, często przyjmowane na drodze negocjacji mogą być autorytarnie narzucone; tworzą je rodzice i dzieci, ustalając dzięki nim wzajemne relacje między członkami rodziny; określają to, co rodzina może zaakceptować, a czego nie;
  • granice rodzinne są wyznaczane przez reguły rodzinne:
           - granice zewnętrzne oddzielają rodzinę od środowiska zewnętrznego, pełnią funkcje integracyjne i ochronne, dają poczucie bezpieczeństwa, służą budowie tożsamości rodziny,
           - granice wewnętrzne oddzielają podgrupy funkcjonujące w rodzinie np.: granice między rodzicami i dziećmi, a także między mężem i żoną, matką a synem itd.

    Po tej krótkiej charakterystyce autor opisuje oparte na teorii systemowej, rodziny funkcjonujące nieprawidłowo.

    Rodziny funkcjonujące nieprawidłowo mają granice za bardzo rozmyte lub zbyt sztywne. Z granicami rozmytymi mamy do czynienia wówczas, gdy relacje między członkami są rozluźnione, istnieje niski stopień spójności rodzinnej, członkowie rodziny funkcjonują niezależnie, autonomicznie z niskim poczuciem wspólnoty.

    Temu zjawisku często towarzyszy małe wsparcie ze strony rodziny, niska identyfikacja i solidarność rodzinna, brak poczucia bezpieczeństwa. Rodziny te cechuje brak wyraźnych reguł i granic zachowań.

    Do dysfunkcji rodziny zalicza się sytuację, gdy granice rodzinne są zbyt sztywne. Takie rodziny charakteryzują się bardzo silną unifikacją, jednolitością i niską indywidualizacją-odrębnością poszczególnych członków.. Tam gdzie występują za bardzo usztywnione granice, niewiele będzie miejsca na indywidualną swobodę, autonomię i zagwarantowanie intymności dla poszczególnych jednostek.

    Rodziny przesadnie usztywnione charakteryzuje nadmierna kontrola i brak zaufania. Cechą takich rodzin są również nadmiernie skostniałe, narzucone z góry niezmienne role.4

    Henryk Cudak wraz z zespołem przeprowadził badania dotyczące atmosfery rodzinnej, w których rodzinę potraktował jako zmienną zależną, gdyż jej atmosfera wychowawcza ulega zmianom wynikającym z transformacji społecznej i ekonomicznej kraju.

    Wyniki badań wskazują, iż trudna sytuacja materialna rodziców jest przyczyną licznych trudności interpersonalnych w stosunkach między członkami wspólnoty rodzinnej.

    Zauważa również, że dzieciom w różnych sytuacjach szkolnych i pozaszkolnych towarzyszy agresja. Są one wobec siebie nawet okrutne. Zachowują się niezwykle głośno, a nawet przemoc fizyczna jest coraz częstszą formą komunikacji społecznej. Takie wzory zachowań czerpią młodsi z własnych domów rodzinnych. Bezrobocie, życie na pograniczu nędzy wzmaga stres członków rodziny, jest źródłem konfliktów, bywa także przyczyną trwałej dezorganizacji rodziny.

    Badania wskazują, że aż w 93,6% rodzin funkcjonuje zaburzona atmosfera życia domowego. Najczęściej przez rodziców wymieniane były następujące grupy przyczyn konfliktowości:

  • brak pieniędzy 38%;
  • alkoholizm jednego lub obojga rodziców 26%;
  • trudności wychowawcze z dziećmi 18%;
  • niezgodność charakterów męża i żony 10%
  • inne przyczyny np. różnice w poglądach politycznych, choroba, trudności w pracy zawodowej 8%.

    Sytuacje kryzysowe, zdaniem respondentów ze środowiska miejskiego jak i wiejskiego wywołuje głównie zła sytuacja materialna wywołana bezrobociem lub obniżenie realnych dochodów w wyniku inflacji. To zaburzenie w istotny sposób wpływa na zaspokajanie potrzeb materialnych i konsumpcyjnych poszczególnych członków rodziny. Tego rodzaju uwarunkowania dezorganizują atmosferę domową.

    Oto przykładowe wypowiedzi badanych rodziców: "Często kłócimy się w domu o to, że nie wystarcza pieniędzy na podstawowe potrzeby naszych dzieci", "Kłótnia wybucha wtedy, gdy nawzajem oskarżamy się o to, że wciąż brakuje pieniędzy. Jedno drugiemu zarzuca, że nie potrafi zarobić, albo ma pretensje, że za dużo wydaje".

    Braki finansowe - jako najczęstszą przyczynę konfliktów małżeńskich- podawały przede wszystkim kobiety z wykształceniem zawodowym i podstawowym.

    Natomiast kobiety ze środowiska miejskiego z wykształceniem wyższym za najpoważniejsze źródło uznały zaniedbywanie przez mężów obowiązków domowych.

    Pośród badanych rodzin niewiele jest takich, które cechuje umiejętność rozwiązywania własnych konfliktów. Umiejętność porozumienia- szczególnie między małżonkami-przejawia zaledwie 7% badanych.

    Rodziny, w których występuje właściwa atmosfera wychowawcza charakteryzują się : niską konfliktowością w życiu codziennym, umiejętnością porozumiewania się w trudnych sytuacjach interpersonalnych i życiowych, serdecznością w stosunkach między rodzicami i dziećmi, wspólnota rodzinną, w której wszyscy rozumieją się nawzajem i służą sobie pomocą.

    Transformacja społeczna, polityczna a szczególnie gospodarcza w naszym kraju dokonuje istotnych zmian w częstotliwości i nasileniu sytuacji konfliktowych w środowisku rodzinnym. Na ten niekorzystny fakt zaburzenia atmosfery środowiska rodzinnego zwraca uwagę 43,6% respondentów.

    Zaznacza się wyraźny związek między poziomem życia rodziny a częstotliwością występowania konfliktów. Ubożenie rodzin, ciężar narastającego niedostatku i jego drastyczne objawy- to najczęściej występujące przyczyny sporów rodzinnych.

    Anna Sozańska


    1 M. Przetacznik - Gierowska, Z. Włodarski: Psychologia wychowawcza. Warszawa 1998, s. 11
    2 T.Biernat: "Rodzina jako system". Wychowanie na co dzień 1997 nr 6, s. 31-32
    3 Z. Tyszka: "Rodzina a struktura społeczna". Bydgoszcz 1987, s. 22
    4 Tamże, s. 32